نامه (۳) نهج البلاغه/ نامه به شریح بن حارث قاضی

نامه (۳)

و من کتاب له علیه السلام کتبه لشریح بن الحارث قاضیه

رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ فَاسْتَدْعَاهُ وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبْتَ کِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً فَقَالَ شُرَیْحٌ قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ مُغْضَبٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لَا یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لَا یَسْأَلُکَ عَنْ بَیِّنَتِکَ حَتَّى یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسَلِّمَکَ إِلَى قَبْرِکَ خَالِصاً فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لَا تَکُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلَالِکَ فَإِذًا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا وَ دَارَ الْآخِرَهِ أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَاباً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَهِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوقَهُ وَ النُّسْخَهُ هَذِهِ هَذَا مَا اشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِیلٌ مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اشْتَرَى مِنْهُ‏ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِینَ وَ خِطَّهِ الْهَالِکِینَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَهٌ الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی الْآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَى دَوَاعِی الْمُصِیبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِی وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَى الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ اشْتَرَى هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَهِ وَ الدُّخُولِ فِی ذُلِّ الطَّلَبِ وَ الضَّرَاعَهِ فَمَا أَدْرَکَ هَذَا الْمُشْتَرِی فِیمَا اشْتَرَى مِنْ دَرَکٍ فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَهِ وَ مُزِیلِ مُلْکِ الْفَرَاعِنَهِ مِثْلِ کِسْرَى وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَى وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَى ذَلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَى وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا

 نامه به شریح بن حارث قاضی

نظارت بر اموال کارگزاران

روایت است که «شریح بن حارث»، قاضی امیر مؤمنان – درود خدا بر او – در دوران خلافت آن حضرت خانه‏ای به «هشتاد دینار» خرید. این خبر به گوش امام رسید، او را خواسته به وی فرمود: به من گزارش داده‏اند که خانه‏ای به هشتاد دینار خریده‏ای، و برای آن سندی تنظیم کرده و گواهانی گرفته‏ای.

شریح در پاسخ گفت: آری، چنین است ای امیر مؤمنان. امام خشماگین به او نگریست و فرمود: ای شریح، بزودی فرشته مرگ به سراغت آید، و قباله خانه‏ات را ننگرد و از گواهانت نپرسد تا تو را از آن خانه، ناباورانه بیرون اندازد و تهیدست و تنها تحویل گورت دهد. ای شریح، مباد که این خانه را از مال دیگران فراچنگ آورده باشی، یا پول آن از غیر حلال فراهم آمده باشد، که دنیا و آخرت خویش را تباه کرده‏ای. اگر آنگاه که آهنگ خرید خانه را داشتی نزدم می‏آمدی، سندی برای تو می‏نوشتم که هرگز میل خرید این خانه را به یک درهم یا بیشتر نمی‏کردی. و سند چنین است: خریدار این خانه، بنده ذلیلی است و فروشنده آن بنده دیگری در آستانه مرگ.

او خانه‏ای از فریب سرای دنیا را خریده که بر جای مانده از گذشتگان و سرزمین هلاک شدگان است، و حدود چهارگانه آن بدین شرح است: حدّ نخست: کمینگاه آفتها، دو دیگر: دروازه مصیبتها، سوم: پرتگاه هوای نفس تباه‏گر، و چهارم: مزرعه شیطان اغواگر که ورودی خانه از همین جاست. این فریب خورده آرزوها، این خانه را از این محکوم به مرگ به بهای خروج از عزّتِ قناعت، و ورود در ذلّتِ سؤال و دریوزگی خریده است. و خریدار باید سند این خانه را از دست فرشته مرگ دریافت کند که‏ پادشاهان و جبّاران زمین و فرعونها را به زیر خاک کشیده و نابود کرده است چون «کسری» و «قیصر» و «تُبَّع» و «حِمیَر». و آنها که مال اندوزند و کاخ بر افرازند و آن را بیارایند و نقش و نگار آفرینند و چنین پندارند که برای فرزند می‏گذارند، باید حساب همه را در پیشگاه عدل الهی، آنجا که ثواب و عقوبت هرکس به امضا رسد، باز پس دهند.

چنین است آنگاه که فرمان قطعی محاکمه آنان صادر شود: «و آنجاست که باطل گرایان زیان برند». و شاهد این سند فرخنده، عقلِ آزاد از زنجیرِ هوس و دلبستگیهای پست دنیاست.